Femina Focus
04 Μαρτίου 2024

Ημερολόγιο

Δευ
Τρι
Τετ
Πεμ
Παρ
Σατ
Κυρ
 
 
 
 
 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
 
 
 
 
 
 
 

Η νομική και κοινωνική διάσταση της παρένθετης κυοφορίας

Ο Νόμος 5089/2024, που ψηφίστηκε στις 15 Φεβρουαρίου από τη Βουλή των Ελλήνων, προκάλεσε έντονο κοινωνικό και νομικό διάλογο σχετικά με το δικαίωμα των ομόφυλων ζευγαριών να πραγματοποιούν πολιτικό γάμο και τα αναδυόμενα δικαιώματα που προκύπτουν από αυτόν. Σημαντικό κεφάλαιο αυτής της συζήτησης αποτέλεσε η πιθανή  επέκταση της νομικής αναγνώρισης της παρένθετης κυοφορίας σε ομόφυλα ζευγάρια.

Με το άρθρο μας θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε το ζήτημα, τόσο από νομική όσο και από κοινωνιολογική σκοπιά, ξεκινώντας από το να αποσαφηνίσουμε το ισχύον νομικό πλαίσιο.

 

Η νομική αντιμετώπιση

Η νομική αντιμετώπιση του ζητήματος της παρένθετης κυοφορίας διαφέρει ανάλογα με τη χώρα. Υπάρχουν χώρες όπου απαγορεύεται αυστηρά, όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Δανία και χώρες, ανάμεσά τους η Ελλάδα και η Κύπρος, στις οποίες επιτρέπεται, κάτω από συγκεκριμένες νομικές προϋποθέσεις και την εποπτεία των αρχών. Στην Ελλάδα, αρμόδια αρχή είναι η Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής (Ε.Α.Ι.Υ.Α.).

 

Τι ισχύει στην Ελλάδα σήμερα;

Με βάση το ισχύον νομικό πλαίσιο, που έχει θεσπιστεί ήδη από το 2002 (Ν.3089/2002, Ν.3305/2005, Ν. 4272/2014) και τις ρυθμίσεις και προβλέψεις των Άρθρων 1458 και 1464 του Αστικού Κώδικα, ορίζεται ότι: 

Παρένθετη θεωρείται η γυναίκα που κυοφορεί και γεννά παιδί, για λογαριασμό άλλης γυναίκας, λόγω εξακριβωμένης ιατρικής αδυναμίας της τελευταίας να κυοφορήσει. 

 

Ποιοι μπορούν να γίνουν γονείς μέσω παρένθετης;

Γονείς μέσω παρένθετης κυοφορίας μπορούν να γίνουν τα έγγαμα ζευγάρια, τα ζευγάρια που ζουν σε ελεύθερη ένωση, ή και μία γυναίκα μόνη της.

 

Ποια είναι η διαδικασία που πρέπει να ακολουθηθεί;

Η γυναίκα, που αδυνατεί να κυοφορήσει και να γεννήσει παιδί, καταθέτει αίτημα προς το αρμόδιο Δικαστήριο, προκειμένου να της χορηγηθεί άδεια, να το πράξει, αντί αυτής, η παρένθετη. Την αίτηση αυτή, την καταθέτει ΜΟΝΟ η γυναίκα, ανεξάρτητα από το εάν είναι έγγαμη, σε ελεύθερη ένωση, ή, μόνη.

Σε συνδυασμό με τα παραπάνω, καταλαβαίνουμε ότι δίνεται η δυνατότητα σε γυναίκες μόνες, παντρεμένες, ή, σε ελεύθερη ένωση να καταθέσουν τη σχετική αίτηση προς το αρμόδιο Δικαστήριο, ενώ δεν ισχύει το αντίστοιχο και με τους άντρες μόνους, έγγαμους, ή, σε ελεύθερη ένωση.

Για τη χορήγηση δικαστικής άδειας, απαιτείται προηγούμενη έγγραφη συμφωνία μεταξύ των προσώπων που επιδιώκουν να αποκτήσουν παιδί και της παρένθετης, με την προϋπόθεση ότι η διαδικασία αυτή πραγματοποιείται χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα.

Η παρένθετη πρέπει να πληροί ορισμένες προϋποθέσεις και συγκεκριμένα:

  • Να είναι άνω των 25 και μέχρι 54 ετών. Για τις γυναίκες ηλικίας 50 ετών και μίας ημέρας μέχρι 54 ετών και 0 ημέρες απαιτείται κατ’ εξαίρεση σχετική άδεια της Εθνικής Αρχής Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής.
  • Να μην έχει υποβληθεί σε περισσότερες από δύο καισαρικές τομές.

Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν ορίζεται στο νόμο συγκεκριμένος χρονικός, ή, ποσοτικός περιορισμός, ως προς τον αριθμό των εμβρυομεταφορών, στις οποίες πρόκειται να υποβληθεί η παρένθετη,  με την ίδια, ή, διαφορετική δικαστική απόφαση.

 

Είναι νόμιμη η καταβολή χρηματικής αμοιβής στην παρένθετη, προκειμένου να πραγματοποιηθεί η κυοφορία και η γέννηση παιδιού;

Σύμφωνα με τα παραπάνω, όχι.

Επιτρέπεται, όμως, να καταβληθούν στην παρένθετη γυναίκα:

  • Δαπάνες που καλύπτουν τις ανάγκες της εγκυμοσύνης, της κυοφορίας, του τοκετού και της λοχείας.
  • Αποζημίωση, σε περίπτωση που απείχε από την εργασία της λόγω της κυοφορίας, του τοκετού και της λοχείας.

Να σημειώσουμε εδώ ότι, σύμφωνα με τις  πρόσφατες προβλέψεις (ΦΕΚ B’ 5524/26.10.2022) στην παρένθετη μπορεί να καταβληθεί αποζημίωση για τη «σωματική καταπόνηση» της, το ποσό των 10.000€ έως 15.000€, εάν πρόκειται για πολλαπλή εγκυμοσύνη (δίδυμα κτλ).

Η πρόβλεψη αυτή εγείρει μεγάλες αντιδράσεις, καθώς θεωρήθηκε ότι πλέον απομακρυνόμαστε από το πνεύμα του Νόμου, από την λεγόμενη αλτρουιστική παρένθετη κυοφορία, αυτή που γίνεται χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα και υιοθετούμε την εμπορευματοποίηση της, την αντιμετώπιση της, πλέον, σαν μέσο εμπορικής συναλλαγής, με οικονομικού όρους.

 

Γονείς μέσω παρένθετης μπορούν να γίνουν μόνο όσοι κατοικούν στην Ελλάδα;

Με τις νομοθετικές αλλαγές, που εισήχθησαν το 2014, γονείς, πλέον, μέσω παρένθετης μπορούν να γίνουν, όσοι έχουν είτε την κατοικία τους είτε τη διαμονή τους στην Ελλάδα.

Η αλλαγή αυτή, σε συνδυασμό δε, με τις παραπάνω προβλέψεις, περί αποζημίωσης για τη «σωματική καταπόνηση» της παρένθετης, άνοιξε τον δρόμο για ιατρικό τουρισμό στην Ελλάδα, με στόχο την απόκτηση παιδιού μέσω παρένθετης, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις.

Σήμερα, λοιπόν, προς απόδειξη της μόνιμης κατοικίας, ή, διαμονής στην Ελλάδα, προκειμένου να αιτηθούν τα εμπλεκόμενα μέρη την χορήγηση δικαστικής άδειας και να αποκτήσουν παιδί μέσω παρένθετης, αρκεί μία υπεύθυνη δήλωση .

 

Ποια θεωρείται – κατά τον Νόμο - μητέρα του παιδιού, που γεννιέται μέσω παρένθετης ;

Σύμφωνα με τον Νόμο, μητέρα του παιδιού, που αποκτιέται μέσω παρένθετης, είναι η γυναίκα που της δόθηκε η σχετική άδεια από το Δικαστήριο και όχι αυτή που το κυοφορεί, όχι, δηλαδή, η παρένθετη.

Για αυτόν τον λόγο, κατά τον Νόμο (Άρθρο 1464 ΑΚ) δεν μπορούμε να αναφερόμαστε σε παρένθετη μητρότητα, παρά μόνο σε παρένθετη κυοφορία, μιας και η παρένθετη δεν αναγνωρίζεται νομικά ως μητέρα του παιδιού

 

Ποιο γενετικό υλικό χρησιμοποιείται;

Σύμφωνα με το Νόμο, απαγορεύεται ρητώς να χρησιμοποιηθεί το γενετικό υλικό της παρένθετης. Στο σώμα της μεταφέρονται, γονιμοποιημένα ωάρια ξένα προς την ίδια.

Για τον λόγο αυτό, δεν θεωρείται μητέρα του παιδιού η παρένθετη, όπως αναλύσαμε παραπάνω, καθώς δεν μοιράζονται με το παιδί το ίδιο γενετικό υλικό.

 

Τι αλλάζει με τον Νόμο 5089/2024;

Με το νέο Νόμο, το νομικό πλαίσιο γύρω από την παρένθετη κυοφορία, παραμένει το ίδιο

Εξομοιώνονται τα ομόφυλα και τα ετερόφυλα ζευγάρια, όσον αφορά το δικαίωμα γάμου και προστατεύονται νομικά οι οικογένειες. Ο πολιτικός πλέον γάμος, παρέχεται από την Πολιτεία, προς όλα τα ζευγάρια, οποιασδήποτε σύνθεσης.

Ισότητα στον γάμο, νοείται μόνο στον τύπο του πολιτικού γάμου, καθώς η Εκκλησία είναι υπεύθυνη να καθορίζει τις προϋποθέσεις της ιεροτελεστίας του θρησκευτικού γάμου, σύμφωνα με το τυπικό και τους κανόνες του δόγματός της, και η Πολιτεία δεν μπορεί να παρέμβει. .

Με την αλλαγή αυτή, αποκτώνται αυτόματα όλα τα δικαιώματα, όπως για παράδειγμα η υιοθεσία, τα οποία για να ασκηθούν από κοινού από τα μέρη ενός ζευγαριού, έπρεπε αυτό να είναι έγγαμο.

 

Οι προβληματισμοί που εγείρονται

Το θέμα της παρένθετης κυοφορίας θέτει εμμέσως ή / και αμέσως προβληματισμούς με πολλές προσεγγίσεις και αμφισημίες, ακόμα και ως προς την ίδια την ορολογία (μητρότητα ή κυοφορία;) όπως και το αν απειλεί η ισότητα στο γάμο την έννοια της  μητρότητας, αν διακρίνεται (κοινωνικά και ηθικά) η παρενθεσία σε κερδοσκοπική και αλτρουιστική, αν μπορούν να έχουν δικαίωμα στη γονεϊκότητα (κοινωνική και βιολογική) όλες / όλοι κ.ά.

 

Μητρότητα : μόνο φυσική ή και κοινωνική σχέση;

Στη φύση το θηλυκό κυοφορεί, τίκτει, θηλάζει, «δένεται» με το μικρό του, το προστατεύει  και το υπερασπίζεται με την ίδια του τη ζωή, μπροστά σε όποια απειλή. Διακρίνεται από το αρσενικό από αυτή του την ιδιότητα/ ικανότητα. Στις ανθρώπινες κοινωνίες, όμως, η  μητρότητα, εκτός από βιολογική δυνατότητα, αποτελεί και κοινωνική σχέση, εφόσον το γενετικά καθορισμένο φύλο (sex)διαμορφώνεται από μόνο «βιολογικό» σε κοινωνικά και πολιτισμικά κατασκευασμένο φύλο (gender) μέσω της κοινωνικοποιητικής διαδικασίας.

Με αυτή την έννοια, η σχέση μεταξύ μητέρας και παιδιού, εκτός από βιολογική σχέση, δέχεται επιδράσεις της κυρίαρχης κουλτούρας, αλλά και του εκάστοτε νομικού πλαισίου, προκαθορίζεται από τους κοινωνικούς θεσμούς. Μπορεί ακόμα να αποτελεί κοινωνικό/συναισθηματικό δεσμό (τεκνοθεσία, γυναίκα που έχει το ρόλο της μητέρας σε Ίδρυμα κ.ά.) χωρίς να είναι βιολογική η σχέση.

Το δεύτερο «κύμα» του φεμινιστικού κινήματος, από τα πρώτα του βήματα, αμφισβήτησε το «βιολογισμό», την πατριαρχική αντίληψη της μητρότητας, ως μόνου προορισμού για τις γυναίκες και «αποκαθήλωσε» τόσο την αγαθή / αγία εικόνα της  γυναίκας, όσο και την πονηρή / πορνική της «φύση», εναντιώθηκε στην πατριαρχική αντίληψη του σεξουαλικού καταμερισμού εργασίας θεωρώντας ότι πρόκειται για δίπολο που εγκλωβίζει την ατομική βούληση της καθεμιάς και συνολικά τη σεξουαλική και αναπαραγωγική δυνατότητα όλων των γυναικών, καθώς τις εντάσσει είτε μεμονωμένα, είτε μαζικά σαν φύλο, σε «προκαθορισμένες» κοινωνικές κατηγορίες και σχέσεις.  

 

Η παρένθετη κυοφορία: αλτρουιστική ή κερδοφόρα;

Στην καπιταλιστική οικονομία των σύγχρονων κοινωνιών οι γυναίκες, όπως και κάθε ανθρώπινο ον, κάθε ζωντανός οργανισμός, ακόμα και η ίδια η φύση, εντάσσονται στη λογική της Αγοράς, της προσφοράς και της ζήτησης, των εμπορευματικών σχέσεων και του Κέρδους. Έτσι, γυναίκες χαμηλότερων οικονομικά τάξεων (και συχνά με χαμηλή αυτοεκτίμηση, λόγω άσχημων προηγούμενων εμπειριών εκμετάλλευσης και βίας που πιθανόν έχουν υποστεί) στην προσπάθειά τους ανεύρεσης τρόπων επιβίωσης οδηγούνται, είτε στην πορνική αγορά και το trafficking, είτε στα  κυκλώματα «ενοικίασης» της μήτρας τους από τρίτα άτομα, με σκοπό την γέννηση παιδιών (που παραδίδουν στους «εντολοδόχους» τους).

Με την εμπορευματοποίηση των γυναικείων αναπαραγωγικών και σεξουαλικών λειτουργιών η γυναίκα γίνεται αντιληπτή ως «σκεύος αναπαραγωγής» και «σκεύος ηδονής», όχι ως ανθρώπινη «ολότητα. Επιπλέον, εξαναγκάζεται να αποστασιοποιηθεί από το σώμα και τα συναισθήματά της.

Η παρένθετη κυοφορία που βασίζεται στη συναλλαγή, συνιστά μια εμπορική πράξη, η οποία δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει ακόμα και ευγονικές πρακτικές σε βάρος κάθε ηθικής, ενώ, σε αρκετές περιπτώσεις, οι «παραγγελιοδόχοι» δεν αποδέχονται το βρέφος- εμπόρευμα, προφασιζόμενοι ότι δεν τηρεί τις προϋποθέσεις τους και το «επιστρέφουν» στη γυναίκα που το κυοφορούσε, οπότε αυτή, με τη σειρά της, εάν δεν έχει τη δυνατότητα να το μεγαλώσει, το παραδίδει σε κάποιο ίδρυμα.

Η εγχρήματη συναλλαγή προσβάλλει την αξιοπρέπεια και την ανθρώπινη υπόσταση της γυναίκας και απειλεί την ασφάλεια και τα δικαιώματα των παιδιών που προέρχονται από τη συγκεκριμένη διαδικασία.

Στις σπάνιες δε περιπτώσεις αλτρουιστικής και μη εμπορευματικής διαδικασίας η πολιτεία πρέπει να θεσπίσει αυστηρά μέτρα, ενδελεχείς ελέγχους με συγκεκριμένο θεσμικό πλαίσιο, αλλά και τη δυνατότητα ψυχολογικής υποστήριξης όλων των εμπλεκομένων στη συγκεκριμένη διαδικασία.

Η ευθύνη της πολιτείας είναι τεράστια όσον αφορά στην εμπορία της παρένθετης μητρότητας και στην ανάπτυξη του αντίστοιχου «τουρισμού». Σε αυτό το πλαίσιο, πρέπει να απαγορευτεί τόσο η αντικειμενοποίηση της γυναίκας όσο και η  εμπορευματοποίηση του νεογέννητου, για όλα τα άτομα. Είτε για ετερόφυλα, είτε για ομόφυλα ζευγάρια, είτε για γυναίκα, είτε για άνδρα, καθώς δεν μπορεί ένα αστικό/ κοινωνικό δικαίωμα να ασκείται σε βάρος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων γυναικών και παιδιών.

 

Η ισότητα στο γάμο οδηγεί νομοτελειακά στην παρένθετη κυοφορία;

Από την άλλη, το ερώτημα που τίθεται είναι αν η ισότητα στο γάμο οδηγεί αναπόφευκτα στην γέννηση παιδιού από παρένθετη μητέρα.

Η δυνατότητα σύναψης γάμου και δημιουργίας οικογένειας για κάθε άτομο, ανεξάρτητα από τον σεξουαλικό του προσανατολισμό, η επιθυμία και η απόφαση απόκτησης παιδιών δεν οδηγεί κατ΄ ανάγκη στην παρένθετη κυοφορία. Μπορεί, όμως, να οδηγήσει σε ένα Ίδρυμα όπου εκατοντάδες παιδιά περιμένουν να βρουν οικογένεια και σπίτι. Προαπαιτούμενο, παραμένει ο σεβασμός προς τα παιδιά, η αναγνώριση των δικαιωμάτων τους, η προσφορά αγάπης και ασφάλειας.

Η κάθε οικογένεια, ανεξάρτητα από τη μορφή της, πρέπει να επικεντρώνεται στην αλληλεγγύη και στην αλληλοϋποστήριξη. Κυρίως δε, στην υποστήριξη των νεότερων μελών, αλλά και όσων έχουν ανάγκη βοήθειας (ηλικιωμένων, ασθενών, ατόμων με αναπηρία κ.ο.κ.).

Η οικογένεια ως κοινωνικός θεσμός εξελίσσεται και αναπροσαρμόζεται με τη μετάβαση από την «εκτεταμένη» μορφή των παραδοσιακών αγροτικών κοινωνιών στην «πυρηνική» νεωτερική. Το φεμινιστικό κίνημα αμφισβήτησε τους έμφυλους παγιωμένους ρόλους του πατέρα και της μητέρας της παραδοσιακής οικογένειας. Διεκδίκησε την αναπροσαρμογή των γονεϊκών ρόλων: ο πατέρας – σύζυγος σε ρόλο ανάληψης περισσότερων ευθυνών στον εσωοικιακό καταμερισμό εργασίας και στην παροχή φροντίδας, η μητέρα - σύζυγος σε ρόλους επαγγελματικούς, εξωοικιακής αμειβόμενης εργασίας.

Οι νέες μορφές οικογένειας που δημιουργούνται, ανεξάρτητα από την εναλλαγή των ρόλων και τη διαφοροποίηση των προσώπων που την αποτελούν, πρέπει να έχουν ως βασικό σκοπό, όπως  προειπώθηκε, την παροχή προστασίας και ασφάλειας των μελών τους. Η κάθε οικογένεια πρέπει να γίνεται αποδεκτή η ίδια και τα μέλη της, συμπεριλαμβανομένων και των παιδιών, σε ένα συμπεριληπτικό και πλουραλιστικό περιβάλλον. Η κοινωνία πρέπει να ευαισθητοποιείται με ανάλογες δράσεις που θα εκκινούνται από την πολιτεία προς αυτή την κατεύθυνση.   

 Εν κατακλείδι :

Το θεσμικό / νομικό πλαίσιο πρέπει να κατοχυρώνει τα ίσα αστικά δικαιώματα όλων, ανεξαρτήτως σεξουαλικού προσανατολισμού, ως προς την επιλογή τους για γάμο ή  δημιουργία οικογένειας.

Πρέπει, όμως, εξίσου, να απαγορεύει τη «χρήση» των γυναικών (και ιδιαίτερα των πιο ευάλωτων, φτωχών κλπ.) ως αναπαραγωγικού σκεύους, καθώς και τη γέννηση παιδιών κατά «παραγγελία», στο πλαίσιο μιας εγχρήματης εμπορικής πράξης.

 

Κανένα αστικό/κοινωνικό δικαίωμα, καμία «ελεύθερη επιλογή» δεν μπορεί να  υπερισχύει των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των γυναικών και των παιδιών

Share the story: